Drukuj  
 

Wybierz autora
Język wpisu
Data
od
do

 
 
 
System dystrybucji selektywnej w porządku wspólnotowego prawa konkurencji
2008-06-01 | Konrad Kohutek | Prawo i Podatki Unii Europejskiej nr 6/2008

W praktyce obrotu handlowego opierającego się na tzw. porozumieniach wertykalnych [1] jednym z częściej występujących rodzajów zorganizowanych sieci sprzedaży towarów jest system dystrybucji selektywnej. Jest to system, w którym dostawca zobowiązuje się sprzedawać towary lub usługi kontraktowe albo bezpośrednio albo pośrednio tylko dystrybutorom wybranym według określonych kryteriów, i w którym ci dystrybutorzy zobowiązują się nie sprzedawać tych towarów lub usług nieautoryzowanym dystrybutorom [2]. Dystrybucja selektywna stosowana jest zazwyczaj dla wprowadzania na rynek produktów znanej marki, towarów o zaawansowanej technologii, artykułów prasowych. Wykorzystuje się go także do zbywania pojazdów samochodowych, jak i części zamiennych do tych pojazdów.

Reżim prawny

Porozumienia wertykalne oparte na systemie dystrybucji selektywnej (które zawierają klauzule antykonkurencyjne) nie podlegają szczególnej regulacji prawnej, tj. zwłaszcza odrębnemu rozporządzeniu przewidującemu grupowe wyłączenia z zakazu porozumień ograniczających konkurencję [3] (co odnosi się zarówno do przepisów prawa wspólnotowego, jak i polskiego). Obecnie wspomniane porozumienia poddane zostały „ogólnemu” reżimowi regulacji antymonopolowych, czyli przede wszystkim zakazowi porozumień ograniczających konkurencję (zob. art. 81 TWE), a także unormowaniom rozporządzenia nr 2790/1999. Ponadto - w niektórych przypadkach - porozumienia dystrybucji selektywnej w ogóle nie są traktowane jako ograniczające konkurencję w rozumieniu ww. przepisu (zob. niżej). Wyjątek w tym zakresie stanowią porozumienia takiej dystrybucji zawierane w sektorze pojazdów samochodowych (w tym bowiem przypadku obowiązują szczególne rozporządzenia „sektorowe” [4]).

Warunki zgodności w prawem konkurencji porozumień dystrybucji selektywnej

Uwagi ogólne
Wyżej wspomniano już, iż porozumienia wertykalne oparte na systemie dystrybucji selektywnej podlegają ogólnym unormowaniom prawa konkurencji (zwłaszcza przepisom rozporządzenia nr 2790/1999). Oznacza to, że dla oceny ich zgodności z tym prawem, konieczne jest ustalenie, czy w ogóle stanowią one ograniczenia konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 TWE. Jeśli tak, wówczas – z racji podlegania zakazowi przewidzianemu w tym przepisie – konieczne dla wyłączenia spod tego zakazu będzie spełnienie przez dane porozumienie (zawarte w nim postanowienia) warunków ustanowionych we wspomnianym rozporządzeniu [5], czyli:
- brak przekroczenia przez udział rynkowy [6] dostawcy (oraz przedsiębiorstw z nim powiązanych) progu 30% (zob. art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2790/1999) oraz
- brak wprowadzenia do porozumienia, najcięższych ograniczeń konkurencji (tzw. klauzul czarnych); wymieniono je w art. 4 rozporządzenia nr 2790/1999.

Z treści przepisów rozporządzenia nr 2790/1999 nie wynika obowiązywanie odmiennego reżimu prawnego, w zależności od tego, czy system dystrybucji selektywnej opiera się ę na jakościowych (qualitative), czy też ilościowych (quantitative) [7] kryteriach doboru dealerów. Rozporządzenie to znajduje zastosowanie do systemu tak jakościowej, jak i ilościowej dystrybucji selektywnej [8]. Ze stanowiska Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (dalej: ETS) oraz Komisji Europejskiej (dalej: Komisja) wynika jednak, iż zastosowanie określonego rodzaju kryteriów selekcji ma znaczenie na gruncie prawa konkurencji (w zakresie oceny zgodności danego porozumienia z tym prawem). Dlatego też celowym jest osobne rozważnie prawnej problematyki dotyczącej:
- dystrybucji „jakościowej” oraz
- dystrybucji „ilościowej” jak i „mieszanej”.

Dystrybucja selektywna oparta na kryteriach jakościowych

W dystrybucji selektywnej opartej na kryteriach jakościowych, dystrybutorzy dobierani są według obiektywnych czynników związanych z charakterem towaru (usługi) objętego porozumieniem. Wśród jakościowych kryteriów selekcji wymienić można w szczególności:
- odpowiedni standard wyszkolenia personelu zajmującego się zbywaniem towarów/usług kontraktowych;
- kwalifikacje zawodowe takiego personelu;
- asortyment i/lub sprzedawanych towarów
- standard/urządzeń służących do dystrybucji [9].

Oparcie systemu dystrybucji selektywnej na kryteriach (wyłącznie) jakościowych skutkuje brakiem ustanowienia liczby przedsiębiorców, którzy są lub mogą zostać dopuszczeni do tego systemu („sieci sprzedaży”). Tego rodzaju „czysto jakościową” dystrybucję selektywną nie należy w ogóle obejmować zakresem art. 81 ust. 1 TWE (zatem jednocześnie i zakazem ustanowionym w tym przepisie). Jest tak z uwagi na zasadność apriorycznego założenia braku wywoływania przez tego typu porozumienie skutków antykonkurencyjnych. Jednakże warunkiem przyjęcia takiego założenia jest – zdaniem Komisji [10] – konieczność łącznego spełnienia trzech przesłanek.

Po pierwsze, charakter towaru (nature of the product) kontraktowego musi wymagać systemu dystrybucji selektywnej w tym znaczeniu, iż system taki musi stanowić usprawiedliwiony (uzasadniony) wymóg, uwzględniający charakter danego produktu, konieczność zachowania jego jakości oraz zapewnienia jego właściwego przeznaczenia [11]. Przesłanka ta będzie spełniona w szczególności w odniesieniu do takich produktów, jak np. notebooki (względnie inne podzespoły elektroniczne), zegarki o znacznej wartości, luksusowe kosmetyki i perfumy. Rozporządzenie nr 2790/1999 umożliwia wyłączenie spod zakazu porozumienia dystrybucyjnego niezależnie od charakteru danego produktu, tj. bez względu na to, czy przedmiotem danego porozumienia będą np. notebooki czy też perfumy [12]. Spełnienie omawianej przesłanki może jednak prowadzić do bezprzedmiotowości (niecelowości) stosowania tego rozporządzenia do danego porozumienia [13] (zatem także konieczności spełnienia zawartych w nim warunków).
Po drugie, selekcja dystrybutorów musi odbywać się na podstawie obiektywnych kryteriów o charakterze jakościowym (objective criteria of a qualitative nature), które stosowane są do wszystkich takich (aktualnych, jak i potencjalnych) dystrybutorów w sposób jednolity oraz niedyskryminujący. Spełnienie obiektywnych kryteriów wiąże się z celem zorganizowanej w ten sposób sieci dystrybucji, czyli zagwarantowaniem odpowiedniego poziomu jakości zbywanych towarów (usług) oraz jakości obsługi nabywców.
Po trzecie wreszcie, wprowadzane kryteria jakościowe muszą być konieczne (necessary). Warunek konieczności spełniony jest wówczas, gdy stosowane kryteria nie będą wykraczać poza to, co jest niezbędne dla zapewnienia jakości oraz właściwego użytkowania towarów (usług) objętych porozumieniem dystrybucyjnym.

Spełnienie wszystkich tych przesłanek jest równoznaczne z tym, iż określony (w tym potencjalny) dealer będzie mógł zostać niedopuszczony do systemu dystrybucji, a brak takiego dopuszczenia nie będzie mógł zostać uznany jako naruszający regulacje antymonopolowe. Dealerowi takiemu nie będzie zarazem przysługiwać roszczenie o dopuszczenie przeciwko organizatorowi sieci (zazwyczaj dostawcy) wynikające z naruszenia wspomnianych reguł. [14]
Łączne spełnienie ww. przesłanek oznacza również, iż udział rynkowy dostawcy nie będzie musiał być poniżej 30% (jakkolwiek bez uszczerbku dla stosowania art. 82 TWE). Należy jednak zaznaczyć, iż przyjęcie braku ograniczenia konkurencji przez czysto jakościowy system dystrybucji selektywnej (tj. spełniający wszystkie trzy powyższe przesłanki) nie dotyczy przypadków tych porozumień dystrybucyjnych, które zawierają najcięższe ograniczenia konkurencji [15]. Wprowadzenie tego rodzaju ograniczeń oznacza bowiem intencję jego stron do bezpośredniej, wyraźnej oraz oczywistej ingerencji w mechanizmy konkurencji. Niewłaściwym i niespójnym z ogólnymi regułami konkurencji byłoby więc przyjęcie, iż spełnienie nawet wszystkich ww. przesłanek legalizuje możliwość zamieszczania w porozumieniach wszelkiego rodzaju klauzul antykonkurencyjnych, a zatem także tych najbardziej restrykcyjnych [16]. Brak spełnienia choćby jednej z ww. przesłanek skutkuje tym, iż do ocenianego porozumienia dystrybucyjnego zastosowanie znajduje zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 TWE. W takim przypadku legalność danego porozumienia zasadniczo [17] zależeć będzie od spełnienia warunków wyłączenia z tego zakazu zawartych w rozporządzeniu nr 2790/1999.

Zawarte w wytycznych poglądy Komisji dotyczące kwalifikacji prawnej systemów dystrybucji selektywnej oparte są stanowisku, jakie prezentował ETS w swym orzecznictwie. Trybunał potraktował taki rodzaj porozumienia za zgodny ze wspólnotowymi regułami konkurencji, o ile pośrednicy (dystrybutorzy) dobierani są na podstawie obiektywnych kryteriów jakościowych, związanych z kwalifikacjami pośrednika oraz jego pracowników oraz odpowiednimi warunkami, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia gospodarcze lub handlowe. Dodatkowo, dla przyjęcia zgodności takiej dystrybucji z prawem wspólnotowym ETS za konieczne uznał, aby warunki, na podstawie których wyznacza się dystrybutorów były jednolite dla wszelkich potencjalnych pośredników oraz by kryteria stosowane były w sposób niedyskryminujący [18]. Z powyższego wynika, iż ETS zakwalifikował system dystrybucji selektywnej (oparty na obiektywnych kryteriach jakościowych) jako zasadniczo zgodny z regułami konkurencji, czyli jako nienaruszający zakazu przewidzianego w art. 81 ust. 1 TWE. Porozumienia opierające się na takim systemie (nawet jeśli zawierają określone - jakkolwiek niezbędne dla funkcjonowania takiego porozumienia - klauzule antykonkurencyjne) stanowią jeden z wielu przejawów konkurencji, który jest zgodny z powołanym przepisem traktatowym. Porozumienia te są zatem niejako per se dopuszczalne, nie wymagając tym samym wyłączenia spod wspomnianego zakazu [19] (np. w oparciu o przepisy i tym samym zawarte w nich warunki ”wyłączające”, które przewiduje rozporządzenie nr 2790/1999; zob. wyżej).

Dystrybucja selektywna oparta na kryteriach ilościowych lub mieszanych

System dystrybucji selektywnej oparty na kryteriach ilościowych charakteryzuje się tym, iż dealerzy dobierani są tylko na podstawie kryteriów ilościowych lub także (tj. obok kryteriów jakościowych) na takich kryteriach (w takim przypadku można mówić o tzw. kryteriach mieszanych; zob. niżej). Konsekwencją stosowania kryteriów ilościowych jest ograniczenie dostępu do tegoż systemu; ograniczenie to przejawia się nadto w sposób bardziej bezpośredni [20]. Ilościowe kryteria selekcji stanowią np.:
- określenie w sposób „sztywny” (lub jako maksymalna) ilości dystrybutorów, którzy mogą uczestniczyć w systemie [21];
- ustalenie minimalnej lub maksymalnej sprzedaży [22];
- zastrzeżenie, iż sprzedaż produktów dostarczanych przez dostawcę dealerowi będzie stanowić przynajmniej pewien procent obrotu dealera [23].

Dystrybucja selektywna oparta na kryteriach ilościowych podlega bardziej restrykcyjnemu reżimowi prawnemu niż dystrybucja selektywna bazująca na kryteriach jakościowych. W tym drugim przypadku dystrybucja taka (w razie spełnienia stosownych przesłanek) w ogóle nie podlega zakazowi ustanowionemu w art. 81 ust. 1 TWE. Inaczej jest w przypadku „ilościowych” systemów dystrybucji selektywnej. Ustanawiają one większe (niekonieczne ekonomicznie uzasadnione) ograniczenia w dostępie do sieci sprzedaży. Tym samym porozumienia takie podlegają zakazowi z art. 81 ust. 1 TWE; ich zgodność z prawem konkurencji zależy więc od spełnienia warunków przewidzianych w rozporządzeniu [24], względnie – w razie konieczności stosowania wyłączenia indywidualnego (zob. niżej) – od spełnienia przesłanek określonych w art. 81 ust. 3 TWE. Spełnienie tych przesłanek pozwala wyłączyć spod zakazu tego rodzaju porozumienia dystrybucyjne, nawet jeśli obejmują one również inne – jakkolwiek nienajcięższe – ograniczenia wertykalne, takie jak np. zobowiązanie do niekonkurowania lub dystrybucja wyłączna, pod warunkiem że czynna sprzedaż przez uprawnionych dystrybutorów sobie nawzajem lub konsumentom końcowym nie jest ograniczona [25].
Podobna kwalifikacja prawna dystrybucji selektywnej bazującej na ilościowych kryteriach doboru dystrybutorów dokonana została przez ETS. Trybunał przyjął, iż dystrybucja ta objęta jest ogólnym zakazem zawierania porozumień antykonkurencyjnych ustanowionym w art. 81 ust. 1 TWE [26]. Zdaniem Trybunału, zasadnicze kryterium o charakterze ilościowym polegające na zobowiązaniu okresowego dystrybutora (z reguły hurtownika) do osiągnięcia wyznaczonej wielkości obrotu (np. tego porównywalnego z obrotem hurtownika wyspecjalizowanego) nie mieści się w wymogach charakterystycznych dla systemu dystrybucji selektywnej; stąd winno być oceniane na gruncie art. 81 ust. 3 TWE [27]. Zaznaczenia wymaga, iż oceną (przynajmniej pośrednio) na gruncie wskazanych przepisów jest także ocena danego porozumienia w kontekście warunków zawartych w rozporządzeniu nr 2790/1999 [28].

Wyżej wspomniano już, iż możliwe jest stosowanie także swego rodzaju pośrednich form dystrybucji ilościowej i jakościowej, czyli równoczesne (tj. w ramach jednego systemu sprzedaży) stosowanie jakościowych, jak i ilościowych kryteriów doboru dealerów [29] (tzw. kryteria mieszane doboru dystrybutorów). Przedsiębiorca (zazwyczaj organizator sieci) ma więc swobodę w ustalaniu rodzajów kryteriów. Może on więc – wedle swego uznania – oprzeć sieć na dystrybucji:
- tylko na kryteriach jakościowych lub
- tylko na kryteriach ilościowych lub
- na kryteriach „mieszanych” (tj. zarówno jakościowych i ilościowych), przy czym bez znaczenia jest zarazem to, które z nich będą przeważać.

Rodzaj stosownych kryteriów selekcji dystrybutorów determinuje ocenę danego systemu dystrybucji na gruncie prawa konkurencji (na co zwracano uwagę wyżej).

Klauzule antykonkurencyjne w systemach dystrybucji selektywnej

Regulacje rozporządzenia nr 2790/1999 zawierają enumeratywnie wymieniają pięć rodzajów najcięższych ograniczeń konkurencji (hard-core restrictions), tj. takich, których wprowadzenie do porozumienia wertykalnego skutkuje pozbawieniem możliwości wyłączenia z zakazu art. 81 ust. 1 TWE całego takiego porozumienia. Wśród tego rodzaju ograniczeń dwa z nich odnoszą się wprost do dystrybucji selektywnej.

Ograniczenie sprzedaży na rzecz ostatecznych użytkowników

Pierwszym z nich jest ograniczenie sprzedaży na rzecz ostatecznych użytkowników przez dystrybutorów detalicznych (zob. art. 4 lit. „c” rozporządzenia 2790/1999). Powołane unormowanie ma wykluczyć możliwość ograniczenia uprawnienia sprzedawców detalicznych do zbywania towarów na rzecz użytkowników końcowych, przy czym chodzi tu zarówno o użytkowników będących profesjonalnymi użytkownikami końcowymi [30], jak i typowymi konsumentami. Prawo konkurencji zakazuje zatem wprowadzania ograniczeń dla dealerów działających w systemie dystrybucji selektywnej w zakresie doboru ich kontrahentów będących użytkownikami końcowymi (względnie agentami nabywającymi w imieniu tych użytkowników). Celem ustanowienia twego zakazu jest ochrona konkurencji wewnątrzmarkowej (intra-brand competition) [31]. Na poziomie sprzedaży detalicznej dystrybutorzy powinni bowiem konkurować nie tylko z innymi markami, ale także w ramach tej samej marki. Artykuł 4 lit. „c” rozporządzenia 2790/1999 dotyczy wyłącznie ograniczeń sprzedaży ostatecznym użytkownikom dokonywanej przez przedsiębiorstwa działające na detalicznym szczeblu handlu. Ograniczenia w zbywaniu towarów takim użytkownikom mogą być zatem ustanawiane po stronie dystrybutorów hurtowych. Wynikający z powołanego przepisu zakaz dotyczy zarówno sprzedaży aktywnej, jak i pasywnej (o czym zresztą wprost stanowi ów przepis). Ma on ponadto zastosowanie do wszelkiego rodzaju ograniczeń – zatem zarówno tych bezpośrednich, jak i tylko pośrednich. W szczególności ograniczenia takie mogłyby polegać nie tylko na typowej limitacji terytorialnej lub podmiotowej w zakresie sprzedaży, ale także na ograniczeniach dealera w reklamowaniu swych towarów, jak i zbywaniu ich za pośrednictwem Internetu [32]
Ustanowiony w art. 4 lit. „c” rozporządzenia 2790/1999 zakaz stosowania określonych w nim ograniczeń nie jest bezwzględny. W przepisach tych przewidziano wyjątek od tego zakazu. Dopuszcza on możliwość prowadzenia przez dystrybutorów detalicznych działalności poza miejscem w tym celu wyznaczonym. Wspomniany wyjątek pozwala więc na nakładanie na dystrybutorów ograniczeń w zakresie wyboru miejsc prowadzenia przez nich działalności (czyli dokonywania sprzedaży towarów); są to tzw. klauzule ochrony terytorialnej (location clauses; Platzschutzklauseln). Klauzule te będą mogły być skonstruowane zarówno „pozytywnie” – przez określenie dealerowi miejsca, w których ma on prowadzić działalność, jak i „negatywnie” – przez określenie dealerowi miejsc, w których nie może prowadzić działalności. W szczególności mogą one zabraniać dopuszczonemu do systemu dystrybucji dealerowi otwierania swych punktów sprzedaży w takich obszarach, aby nie znajdowały się one w pobliżu innego dopuszczonego dystrybutora. Wprawdzie ustalenie, kiedy dany punkt sprzedaży znajduje się w pobliżu innego nie jest jednoznaczne, ale stronom porozumienia pozostawiona została w tej kwestii swoboda uznaniowa. Z uwagi na wyraźne dopuszczenie takich klauzul na mocy art. 4 lit. „c” rozporządzenia 2790/1999 w rachubę nie wchodzi kontrola ze strony organów antymonopolowych w przedmiocie niezbędności ich wprowadzenia [33]. Następstwem wprowadzenia wspomnianych klauzul jest wyłączenie w odniesieniu do określonych dystrybutorów prowadzenia działalności w różnych lokalach lub tworzenia nowego punktu sprzedaży w innym miejscu [34]. Komisja jako miejsce prowadzenia działalności uznaje także ruchome punkty sprzedaży dealera (tzw. sklepy na kołach; ang. shop on wheels) [35].

Ograniczenie wzajemnych dostaw

Drugim rodzajem ograniczenia konkurencji w porozumieniach dystrybucji selektywnej, stanowiącego klauzulę czarną jest ograniczenie wzajemnych dostaw, w tym między dystrybutorami działającymi na różnych szczeblach obrotu handlowego (art. 4 lit. „d” rozporządzenia nr 2790/1999). Zakaz wprowadzania tego rodzaju klauzul zapewniać ma możliwość wymiany towarów w obrębie tej samej sieci dystrybucji i tym samym nie utrudniać równoległego importowania towarów między państwami członkowskimi [36]. Pod pojęciem „ograniczania wzajemnych dostaw” mieszczą się również ograniczenia w dostawach dokonywane między przedsiębiorstwami działającymi na różnych szczeblach obrotu gospodarczego, np. dostawy „zwrotne” (dokonywane przez sprzedawcę detalicznego na rzecz hurtownika), jak również tzw. dostawy „skokowe”, czyli zwłaszcza te dokonywane przez dostawcę (importera) bezpośrednio na rzecz detalistów (tj. z „przeskoczeniem” szczeblu obrotu hurtowego). Klauzulą zakazaną nie jest postanowienie ograniczające sprzedaż ostatecznym użytkownikom przez kupującego działającego na hurtowym szczeblu handlu. Regulacja art. 4 lit. „d” rozporządzenia nr 2790/1999 wykluczać ma wyłączenie lub ograniczenie czynnej lub biernej sprzedaży produktów objętych umową między wybranymi dystrybutorami; dystrybutorzy ci muszą mieć zatem swobodę zakupu produktów objętych umową od innych wyznaczonych dystrybutorów w ramach sieci (within the network) działających na tym samym lub na innym poziomie handlu [37].
„Ograniczenia wzajemnych dostaw” obejmuje ograniczenia zarówno bezpośrednie, jak i tylko o charakterze pośrednim [38]. Niedopuszczalne są zatem nie tylko klauzule, które zakazują dokonywania dostaw na rzecz innego dystrybutora w systemie [39], ale także klauzule, które ograniczenia w zakresie dostaw między dealerami w ramach jednego systemu dystrybucji ustanawiać będą jedynie w sposób pośredni (czyli przy wykorzystaniu pewnych bodźców ekonomicznych [40]).
Zakazane na mocy art. 4 lit. „d” rozporządzenia 2790/1999 ograniczenia dotyczą wyłącznie dystrybutorów (ang. distributors; niem. Händlern) [41]. Powołany przepis nie ma więc zastosowania do dostawców. Oznacza to, że możliwe jest ustanowienie ograniczeń w dostawach dokonywanych między dostawcą a dystrybutorem, względnie między samymi dostawcami. Artykuł 4 lit. „d” rozporządzenia 2790/1999 ma bowiem zapewniać wyłącznie swobodę w dokonywaniu dostaw pomiędzy samymi dealerami działających w ramach systemu dystrybucji selektywnej [42].

Ograniczenie odsprzedaży towarów objętych porozumieniem dystrybutorom nie należącym do tego systemu

Jednym z najpoważniejszych ograniczeń konkurencji są klauzule zawężające obszar lub krąg klientów, na którym lub którym nabywca może sprzedawać towary objęte porozumieniem (zob. art. 4 lit. „b” rozporządzenia nr 2790/1999). Jednakże klauzule takie są dozwolone w niektórych przypadkach, enumeratywnie wskazanych w rozporządzeniu. Jednym z takich przypadków jest ograniczenie dystrybutorom działającym w systemie dystrybucji selektywnej odsprzedaży towarów objętych porozumieniem dystrybutorom nie należącym do tego systemu (zob. art. 4 lit. „b” tiret 3 rozporządzenia nr 2790/1999). Powyższe przepisy zezwalają zatem na związanie dealerów działających w systemie takiej dystrybucji limitami w zakresie sprzedaży towarów na rzecz podmiotów „spoza sieci” [43]. Kierując się zamieszczoną w rozporządzeniu definicją systemu dystrybucji selektywnej można przyjąć, iż wprowadzenie wskazanych ograniczeń stanowi nieodzowny element (cechę konstytutywną) porozumienia handlowego zawieranego w ramach takiego systemu dystrybucji. Ponadto – zdaniem ETS – organizatorowi sieci dystrybucji selektywnej przysługuje uprawnienie do kontroli wykonywania wspomnianego zobowiązania (ograniczenia) przez uczestników tej sieci. Uprawnienie takie jest konieczne do utrzymywania dwustopniowej struktury sprzedaży; w przeciwnym bowiem wypadku producent nie mógłby wymagać od autoryzowanych dystrybutorów świadczeń, które są niezbędne do skutecznego działania systemu dystrybucji selektywnej [44].

Podsumowanie

Porozumienia oparte na systemie dystrybucji selektywnej są stosunkowo liberalnie taktowane przez regulacje wspólnotowego prawa konkurencji. Za takim stwierdzeniem przemawia, po pierwsze, fakt niepodlegania przez takie porozumienia zakazowi ustanowionemu w art. 81 ust. 1 TWE – jednakże w odniesieniu wyłącznie do „czysto” jakościowej dystrybucji selektywnej (nawet, jeśli porozumienia takie będą przewidywać określone ograniczenia w sprzedaży bądź działalności ciążące na dystrybutorach [45]). Po drugie, pozostałe rodzaje porozumień dystrybucji selektywnej (tj. oparte na kryteriach ilościowych lub mieszanych) mogą zostać wyłączone z zakazu na mocy przepisów rozporządzenia (tj. po spełnieniu przewidzianych w nim warunków). Podkreślenia wymaga, iż brak spełnienia tych warunków (w szczególności przekroczenie przez udział rynkowy dostawcy progu 30%) nie oznacza per se naruszenia prawa konkurencji przez oceniane porozumienie dystrybucji selektywnej. W takim bowiem przypadku, dane porozumienie może być uznane za zgodne z tym prawem na mocy tzw. indywidualnego wyłączenia dokonywanego przez samych przedsiębiorców - tj. nie przez uprawniony organ publiczny - tzw. samoocena (self-assessment); wyłączenie to następuje w drodze „bezpośredniego” [46] spełnienia przesłanek zawartych w art. 81 ust. 3 TWE. Jako że wszelkie porozumienia wertykalne (w tym te mające charakter dystrybucji selektywnej) nierzadko przynoszą znaczne korzyści gospodarcze, które znajdują swe ekonomiczne - tj. odwołujące się do tzw. efektywności (efficiencies [47]) - uzasadnienie, istnieje spore prawdopodobieństwo indywidualnego wyłączenia takich porozumień spod zakazu dzięki spełnieniu wspomnianych przesłanek. Oceny, czy przesłanki te zostały spełnione, dokonują sami przedsiębiorcy; wydanie w tym celu stosownej decyzji organu antymonopolowego nie jest ani konieczne ani nawet możliwe [48].

---------------------------------------------------------

[1] Czyli porozumieniach łączących podmioty, które prowadzą działalność na różnych szczeblach obrotu gospodarczego; szerzej o tym, zob. K. Kohutek, Ograniczenia wertykalne na gruncie wspólnotowego prawa konkurencji [w:] „Prawo i podatki Unii Europejskiej” nr 4/2008, s. 41, 42.

[2] Zob. art. 1 lit. „d” rozporządzenia Komisji (WE) Nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz. Urz. WE L 336 z dnia 29 grudnia 1999, s. 21-25); dalej: rozporządzenie nr 2790/1999.

[3] Chodzi tu o zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 Traktatu z dnia 27 marca 1957 r. ustanawiającego Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. WE 2002 C 325, 33); dalej TWE.

[4] Chodzi tu o rozporządzenie Komisji (WE) nr 1400/2002 z dnia 31 lipca 2002 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w sektorze motoryzacyjnym (Dz. Urz. WE, L 203 z dnia 1 sierpnia 2002, s. 30 – 41).

[5] Chyba że dane porozumienie dystrybucji selektywnej ma charakter bagatelny, tj. objęte jest zakresem obwieszczenia Komisji Europejskiej w sprawie porozumień o mniejszym znaczeniu, które nie ograniczają odczuwalnie konkurencji na mocy art. 81 ust. 1 TWE (2001/C 368/07). Jest to tzw. obwieszczenie de minimis; zob. też schemat niżej oraz K. Kohutek, Ograniczenia wertykalne..., s. 47.

[6] Chodzi tu o udział w rynku relewantnym wyznaczonym według wskazówek Komisji zawartych w jej obwieszczeniu dotyczącym rynku relewantnego (Dz. Urz. WE, z dnia 9 grudnia 1997 r., C 372 s. 5); na temat reguł definiowania tego rynku, kalkulacji udziału jaki posiada w nim określony przedsiębiorca, a także warunkach wyłączenia danego porozumienia wertykalnego z zakazu z art. 81 ust. 1 TWE, zob. K. Kohutek, Ograniczenia wertykalne..., s. 43 - 44

[7] Takie też kryteria wyróżnione zostały przez Komisję; zob. pkt 186 in principio Wytycznych Komisji Europejskiej w sprawie ograniczeń wertykalnych (Dz. Urz. WE 2000 C 291/1; Dz. Urz. UE Polskie Wyd. Specjalne, Rozdz. 08, tom 1, s. 390-433); dalej: Wytyczne.

[8] Zob. też F. Wijckmans, F. Tuytschaever, A. Vanderelst, Vertical agreements in EC competition law, Oxford 2006, s. 217.

[9] Zob. pkt 185 Wytycznych; zob. też sprawę T-88/92 Leclerc v. Komisja (Zb. Orz. 1996, II-1961).

[10] Zob. pkt 185 Wytycznych.

[11] “the nature of the product in question must necessitate a selective distribution system, in the sense that such a system must constitute a legitimate requirement, having regard to the nature of the product concerned, to preserve its quality and ensure its proper use”.

[12] Zob. pkt 185 Wytycznych.

[13] Jako że nie będzie wobec danego porozumienia obowiązywać zakaz wynikający z art. 81 ust. 1 TWE (stąd nie będzie potrzeby wyłączania spod tegoż zakazu w drodze rozporządzenia nr 2790/1999).

[14] W. Veelken (w:) U. Immenga, E.-J. Mestmäcker, (red.), Wettbewerbsrecht, EG/Teil 1. Kommentar zur Europäischen Kartellrecht, München 2007, s. 1249.

[15] Tego rodzaju ograniczenia zawarto w art. 4 rozporządzenia nr 2790/1999. Przedstawienie klauzul stanowiących tego rodzaju ograniczenia - a które odnoszą się do dystrybucji selektywnej - nastąpiło w dalszej części artykułu.

[16] Jednoznaczne (tj. restrykcyjne) stanowisko w przedmiocie najcięższych ograniczeń konkurencji prezentuje Komisja; zob. np. pkt 46, 66, 111, 120 Wytycznych. Warto tu zwłaszcza powołać ostatnie zdanie wyrażone w pkt 46 wytycznych, w którym Komisja wskazała, iż indywidualne wyłączenie (individual exemption) porozumień wertykalnych zawierających tego rodzaju ograniczenia, jest mało prawdopodobne.

[17] Możliwe jest bowiem także zalegalizowanie danego porozumienia dystrybucyjnego (które nie spełnia warunków wyłączenia grupowego) w drodze tzw. wyłączenia indywidualnego (zob. niżej).

[18] Sprawa 26/76 Metro v. Komisja (Zb. Orz. 1977, 1875).

[19] Tamże; zob. też wyrok w sprawach: 107/82 AEG Telefunken v. Komisja (Zb. Orz. 1983, 3151) oraz T-88/92 Leclerc v. Komisja (Zb. Orz. 1996, II – 1961).

[20] Zob. pkt 185 in fine Wytycznych.

[21] Tamże. Na takim dokładnie kryterium (liczby uczestników sieci dystrybucji) opiera się definicja „systemu ilościowej dystrybucji selektywnej” zawarta w rozporządzeniu nr               14000/2002        w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w sektorze motoryzacyjnym. Zgodnie z art. 1 lit. „g” tego rozporządzenia jest to system, w którym dostawca stosuje kryteria selekcji dystrybutorów lub osób zajmujących się naprawami (samochodów), które bezpośrednio ograniczają ich liczbę.

[22] Zob. pkt 185 in fine Wytycznych.

[23] Zob. pkt 193 in fine Wytycznych.

[24] Zob. też pkt 186 in principio Wytycznych.

[25] Zob. pkt 186 Wytycznych.

[26] Zob. wyrok w sprawie 26/76 Metro v. Komisja Sprawa 26/76 Metro v. Komisja (Zb. Orz. 1977, 1875); zob. też wyroki w sprawach: 107/82 AEG Telefunken v. Komisja (Zb. Orz. 1983, 3151) oraz T- 88/92 Leclerc v. Komisja. (Zb. Orz. 1996, II–1961).

[27] W wyroku w sprawie 26/76 Metro v. Komisja ETS stwierdził także, iż nakładanie na dystrybutora zobowiązań w zakresie promocji towarów (usług) producenta wykracza poza jakościowe kryteria doboru dystrybutorów, podlegając tym samym zakazowi zawartemu art. 81 ust. 1 TWE.

[28] Spełnienie tych warunków oznacza bowiem domniemanie, iż dane porozumienie spełnia zarazem wszystkie cztery przesłanki zawarte w art. 81 ust. 3 TWE; zob. też, U. Schnelle, A. Bartosch, A. Hübner, Das neue EU-Kartellverfahrensrecht. Auswirkungen der Verordnung (EG) Nr. 1/2003 auf die Kartellrechtpraxis, Stuttgart, München, Hannover, Berlin, Weimar, Dresden 2004, s. 58.

[29] Zob. też 189 wytycznych KE w sprawie ograniczeń wertykalnych, w których mowa jest o „pośrednich” formach ilościowej dystrybucji selektywnej (indirect forms of quantitative selective distribution), które wynikają np. z połączenia czysto jakościowych kryteriów doboru z nałożeniem na dealerów wymogu dokonania minimalnej ilości rocznych zakupów.

[30] Status użytkownika końcowego (ang. enduser; niem. Endverbraucher) mają nie tylko osoby fizyczne będące konsumentami, ale również inne jednostki, takie jak: szkoły, szpitale, koszary, a także przedsiębiorstwa (o ile nabycie to następuje w celach „konsumpcyjnych”).

[31] Zob. pkt 185 in principio Wytycznych.

[32] Zob. też pkt 53 in medio Wytycznych.

[33] J.-M. Schultze, S. Pautke, D.S. Wagner, Die Gruppenfreistellungsverordnung für vertikale Vereinbarungen – Praxiskommentar, Heidelberg 2001, s. 251.

[34] Zob. pkt 54 Wytycznych.

[35] Stosowanie ruchomych punktów sprzedaży (mobile outlet) może dotyczyć zwłaszcza działalności w sektorze sprzedawców lodów lub innego rodzaju mrożonek. W takim przypadku klauzula ochrony terytorialnej może wyznaczać obszar, poza którym ów punkt nie może działać (zob. pkt 54 Wytycznych).

[36] J.-M. Schultze, S. Pautke, D.S. Wagner, Die Gruppenfreistellungsverordnung..., op. cit., s. 252.

[37] Zob. pkt 55 Wytycznych.

[38] Zob. też art. 4 zdanie wstępne rozporządzenia nr 2790/1999.

[39] Np. klauzula obligująca dystrybutora do zbywania towarów wyłącznie na rzecz użytkowników końcowych albo obligująca go do zapatrywania się w produkty wyłączenie u dostawcy.

[40] Czyli np. przyznawanie rabatów, premii upustów za przestrzeganie ograniczeń w zakresie wzajemnych dostaw (zob. też pkt 47 Wytycznych).

[41] Zob. też pkt 55 Wytycznych, w którym mowa jest o „wyznaczonych dystrybutorach”, przy czym chodzić tu może o każdego „rodzaju” dystrybutora, zatem zarówno o importera, hurtownika, jak i sprzedawcę detalicznego.

[42] J.-M. Schultze, S. Pautke, D.S. Wagner, Die Gruppenfreistellungsverordnung..., op. cit., s. 255.

[43] O tym, czy dany dystrybutor jest dopuszczony do sieci (autoryzowany) czy też nieautoryzowany, decyduje spełnienie przezeń określonych kryteriów, na których opiera się system dystrybucji selektywnej.

[44] Zob. wyrok w sprawie 26/76 Metro v. Komisja.

[45] Z zastrzeżeniem jednak, iż ograniczenie te nie będą miały statusu hardcore.

[46] O „pośrednim” spełnieniu tych przesłanek przez antykonkurencyjne porozumienie wertykalne można mówić w razie spełnienia przez to porozumienie warunków przewidzianych w rozporządzeniu. W takim zaś przypadku zachodzi domniemanie, iż dane porozumienie spełnia zarazem wszystkie cztery przesłanki zawarte w art. 81 ust. 3 TWE (zob. przypis nr 27).

[47] Na temat tego rodzaju „efektywnościach” (korzyściach) wynikających z porozumień antykonkurencyjnych dość szczegółowo wypowiada się Komisja (zob. pkt 116 Wytycznych).

[48] Zob. art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady WE nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie przepisów o konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz. Urz. WE z dnia 4 stycznia 2003 r. nr 1, s. 1 i n.). Przepis ten wprowadza zasadę bezpośrednio stosowanych wyłączeń (ang. directly applicable exception system; niem. Legalausnahmesystem); szerzej o tym, zob. np. K. Kohutek, Stosowanie art. 81 TWE po reformie wspólnotowego prawa konkurencji (ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji przedsiębiorstw) [w:] „Europejskie Przegląd Sądowy” nr 3/2006, s. 28 – 34.
powrót

 
 
 
 
 
 
 
                             
Strona główna
 
 | 
 
Kancelaria
 
 | 
 
Zespół
 
 | 
 
Publikacje
 | 
 
Obszary praktyk
 
 | 
 
Szkolenia
 
 | 
 
Klienci
 
 | 
 
Kariera
 
 | 
 
Kontakt
 
 | 
 
Nota prawna